H÷fundur:Netfang:VefsÝ­a:
Ingvar Bj÷rnssonhttp://www.hvanneyri.is

┌tgßfußr:Titill:Rit:
2000┴hrif skjˇlbelta ß vist■Štti

┌tgefandi:┌tgßfusta­ur:┴rgangur:T÷lubla­:Bls.:
BŠndasamt÷k ═slandsReykjavÝk2000736-39

┴hrif skjˇlbelta ß vist■Štti

Me­ rŠktun skjˇlbelta er hŠgt a­ hafa margs konar ßhrif ß vist■Štti og breyta ■annig lÝfsskilyr­um plantna og dřra. Me­ ■essari grein er Štlunin a­ skřra Ý stuttu mßli nokkrar ■Šr breytingar sem ver­a ß umhverfisa­stŠ­um Ý skjˇli og geta haft ßhrif ß vist lÝfvera.

Vindhra­i

Megin tilgangur skjˇlbelta er a­ draga ˙r vindhra­a, ■.e. a­ mynda skjˇl. Skjˇl er skilgreint sem hlutfallsleg hra­aminnkun vinds Ý vissri hŠ­ yfir j÷r­u vegna einhverrar fastrar hindrunar (Ëlafur Njßlsson, 1984 eftir Kuhlmann, 1976).

Almennt sÚ­ draga ˇj÷fnur lands ˙r vindhra­a. ŮvÝ er meiri vindhra­i vi­ str÷ndina en inn til landsins en einnig mß minnka vindhra­ann enn frekar me­ skjˇlbeltakerfum (1. mynd).



1. mynd. Landslagsskjˇl me­ skjˇlbeltakerfi (Olesen, 1979).


Blßsi vindur hornrÚtt ß skjˇlbelti mß gera rß­ fyrir ■vÝ a­ skřlda svŠ­i­ nßi yfir ■rÝtugfalda hŠ­ (30xH) beltisins skjˇlmegin og allt a­ sexfalda hŠ­ (6xH) ßve­urs.


2. mynd. Skjˇlßhrif skjˇlbelta sem prˇsent skjˇls (Olesen, 1979).


HŠ­ og ■Úttleiki skjˇlgjafa rŠ­ur mestu um hŠfileika hans til a­ draga ˙r vindi. Ophlutfall skjˇlbelta stjˇrnar dreifingu vindhra­ans skjˇlmegin. ŮÚtt skjˇlbelti gefur hlutfallslega miki­ skjˇl ß litlu svŠ­i ß sama tÝma og hŠfilega ■Útt belti mynda stŠrra skjˇlsvŠ­i (Olesen, 1979). SÚ skjˇlbelti of ■Útt myndast hŠtta ß i­ustraumum handan ■ess en Šskilegast mß telja a­ ophlutfalli­ sÚ um 35%-50% (3. mynd) (Ëlafur Njßlsson, 1984).


3. mynd. HŠfilega ■Útt skjˇlbelti mynda betra skjˇl en of ■Útt belti (Haukur Ragnarsson, 1990).


Eiginleg breidd skjˇlbeltis hefur ekki ßhrif ß skjˇlvirkni ■ess. ١ getur veri­ um ˇbein ßhrif a­ rŠ­a ■ar sem breiddin hefur ßhrif ß ■rif trjßnna, hŠ­arv÷xt, ■Úttleika og endingu. Ůverskur­arl÷gunin hefur aftur ß mˇti nokku­ um skjˇlßhrif skjˇlbelta a­ segja. StraumlÝnul÷gun belta er ˇheppilegri en ■verhnÝpt l÷gun (4. mynd) (Ëlafur Njßlsson, 1984).


4. mynd. StraumlÝnul÷gu­ belti (a) draga sÝ­ur ˙r vindi en ■verhnÝpt belti (b) (Caborn, 1965).


Stutt skjˇlbelti gefur hlutfallslega minna skjˇl en langt belti. Til ■ess a­ veita st÷­ugt skjˇl ß stˇru svŠ­i ver­ur lengd beltis a­ vera a.m.k. sem nemur tÝfaldri hŠ­ ■ess (Ëlafur Njßlsson, 1984).

Lofthiti

Minni uppgufun frß jar­vegi og pl÷ntum ßsamt minni loftskiptum vi­ kaldari loftmassa lei­a til hŠkkunar hitastigs Ý skjˇli (Olesen, 1979).

┴ skřldum svŠ­um hŠkkar lofthiti um 0,5-2░C og nŠr hŠkkunin til svŠ­is sem spannar tuttugufalda hŠ­ skjˇlgjafans. ┴ sˇlrÝkum d÷gum getur hitaaukningin or­i­ enn meiri e­a allt a­ 5 ░C.

HŠkkun hitastigsins ß daginn er hlutfallslega meiri en me­alhitastigshŠkkunin vegna hitalŠkkunar sem ver­ur a­ nˇttu til. Einnig mß benda ß a­ hitahŠkkunin er meiri fyrri part sumars en seinni (Sigf˙s Ëlafsson, 1978). Hßr hiti a­ degi og lßgur a­ nˇttu telst heppilegur fyrir efnis÷flun plantna. Ůa­ eflir nŠringarnßmi­ a­ deginum en dregur ˙r ÷ndunartapi a­ nˇttu (Ëli Valur Hansson, 1983).

Jar­vegshiti

Ekki er nˇg me­ a­ lofthiti hŠkki Ý skjˇli heldur hŠkkar jar­vegshiti einnig. Minni uppgufun lei­ir til ■ess a­ varmatap frß jar­vegi til yfirbor­s ver­ur minna ß skřldu svŠ­i. Ůetta lei­ir til ■ess a­ varmi sem flyst me­ inngeislun til jar­vegs nřtist betur til ■ess a­ hita upp jar­veginn (Bj÷rn B. Jˇnsson o.fl., 1996).

Gera mß rß­ fyrir a­ jar­vegshitinn Ý 20 sm dj˙pu sni­i hŠkki um 0,5-1░C yfir vaxtartÝmann ß skřldu landi mi­a­ vi­ skjˇllaust. Hitaaukning sem ■essi ÷rvar uppt÷ku nŠringarefna, flřtir fyrir spÝrun og eykur virkni ÷rvera og ■ar me­ nŠringarefnaumsetningu (Ëli Valur Hansson, 1983).

Ůessar breytingar geta haft veruleg ßhrif ß skilyr­i nytjagrˇ­urs. ═ mŠlingum Ý b˙ve­urathugunum ß tilraunast÷­inni a­ Korpu kom Ý ljˇs 0,5░C munur ß jar­vegshita ß mel og mřrarj÷r­ skila­i 20 daggrß­u sparna­i vi­ skri­ byggs og betur ■rosku­u korni sem samsvara­i 100 daggrß­u mun ß sprettutÝma (Rannsˇknastofnun landb˙na­arins, 1996).

Aukinn jar­vegshiti getur flřtt fyrir ■vÝ a­ j÷r­ ver­i tilb˙in til vinnslu a­ vori a­ ■eim forsendum gefnum a­ aukinn jar­vegsraki tefji ekki fyrir.

Loftraki

Minnkun vindßlags dregur ˙r uppgufun raka frß jar­vegi og pl÷ntum vegna minni loftskipta. Ůessu fylgir meiri loftraki ß skřldu svŠ­i en ˇskřldu. Ůetta getur veri­ ■ř­ingarmiki­ ß ■urrari svŠ­um e­a Ý ■urru ßrfer­i. Minnkun ß uppgufun plantna er mŠlanleg ß svŠ­i sem nemur allt a­ tuttugu og fimmfaldri hŠ­ beltisins skjˇlmegin (Ëlafur Njßlsson, 1984).

Vindßlag veldur ■vÝ a­ pl÷ntur loka varaopum sÝnum til a­ verjast ■urrki. Ůetta dregur ˙r eim÷ndun og sker­ir ljˇstillÝfunargetu og efnanßm grˇ­urs (Ëli Valur Hansson, 1983).

Hitaaukningin sem ver­ur Ý skjˇlinu lei­ir til minni rakamettunar lofts og ■annig til aukinnar uppgufunar. Vindurinn hefur ■ˇ meira a­ segja um uppgufunina en rannsˇknir hafa sřnt a­ eim÷ndun plantna vi­ sama hitastig eykst me­ auknu vindßlagi (Ëlafur Njßlsson, 1984 eftir Mork, 1968).

Hinn aukni loftraki Ý skjˇlinu er ekki Ý ÷llum tilfellum til gˇ­s ■vÝ a­ vel mß Ýmynda sÚr a­ ■urrkun heys gangi verr Ý skjˇli en ella vegna lŠgra eimhungurs lofts. Ůetta getur einnig haft ßhrif ß brß­nun skafla a­ vori og seinka­ ■annig m÷gulegri jar­vinnslu e­a umfer­ um ■au svŠ­i sem nŠst liggja skjˇlinu.

Jar­vegsraki

┴ ═slandi er skortur ß jar­raka ekki ˙tbreitt vandamßl en ■ˇ eru ßkve­in svŠ­i sem hŠttir til ■urrka sem rřra gildi ■eirra til rŠktunar. DŠmi um ■etta eru t˙n og akrar ß hraunasvŠ­um en gorpin bergl÷gin orsaka hratt vatnshrip ˙r ofanßliggjandi jar­vegi. SlÝkt land ■ornar snemma a­ vori en hŠttir til a­ of■orna (brenna) ■egar lÝ­ur ß sumari­.

Vegna hŠgari uppgufunar frß pl÷ntum og jar­vegi stu­la skjˇlbelti a­ jafnari vatnsb˙skap (Ëli Valur Hansson, 1983).

Ůrßtt fyrir a­ hŠrri jar­vegsraki geti veri­ kostur ß ■urru landi og Ý ■urrkatÝ­ er ■a­ ˇtvÝrŠ­ur ˇkostur Ý ˙rkomutÝ­ og r÷kum jar­vegi. Ůannig geta skjˇlbelti auki­ framrŠslu■÷rf lands og seinka­ jar­vinnslu a­ vori.

Ljˇs og geislun

Skjˇlbelti skřla ekki einungis gegn vindi heldur “skřla” ■au einnig gegn ljˇsi, ■.e. ■au skyggja ß birtu sˇlar. Ůetta er raunar ekki umtalsvert vandamßl fyrr en skjˇlbelti nß mikilli hŠ­ og miklum ■Úttleika en ■ar sem beltin liggja austur-vestur getur myndast svŠ­i sem ekki nřtur jafn mikillar birtu og ÷nnur. Ůetta getur komi­ ni­ur ß vexti ■eirra plantna sem nŠstar liggja beltinu.

Vi­ skipulag skjˇlbelta skyldi hafa skugga ■eirra Ý huga og hafa land sem ekki nřtist skuggamegin vi­ ■au, s.s. vegi og skur­i (Bj÷rn B. Jˇnsson o.fl., 1996).

Skjˇlbelti hafa einnig ßhrif ß endurkast geislunar en geislun sem lendir ß trjßgrˇ­ri endurkastast af honum. Ůannig auka skjˇlbelti endurkast geislunar einkum ef hei­skÝrt er (Souto og Meneses, 1998).

NŠringarefni

Skjˇlbeltapl÷nturnar ■urfa sÝna nŠringu og keppa ■annig vi­ pl÷ntur akurlendisins sem ■Šr skřla. Ůetta veldur uppskerurřrnun nŠst skjˇlbeltunum en hagkvŠmni beltanna veltur ß ■vÝ, hversu mikla uppskeruaukningu skřlda svŠ­i­ gefur Ý heild. Trjßtegundir hafa mismunandi rˇtarkerfi sem eru misjafnlega plßssfrek og liggja misjafnlega dj˙pt.

Jˇhannes Sigvaldason (1995) kanna­i efnamagn Ý jar­vegssřnum sem tekin voru me­ ßkve­nu millibili hlÚmegin vi­ skjˇlbelti vi­ bŠinn Naust innan Akureyrar (5. mynd og 6. mynd). ═ ljˇs kom a­ nokkurt fall ver­ur Ý efnamagni nŠst skjˇlbeltum einkum hva­ var­ar fosfˇr (P) og kalsÝum (Ca). ═ grein sinni telur Jˇhannes a­ hugsanleg aukning ˙tskolunar kalsÝums eigi sÚr sta­ vegna snjˇs÷fnunar beltisins. Ůetta gŠti einnig skřrt lŠgra sřrustig ■ar sem snjˇs÷fnun er mest og snjˇr situr lengst fram ß vor. Lßgt fosfˇrmagn mß e.t.v. skřra me­ ■eim hŠtti a­ minna falli til af tilb˙num ßbur­i nŠst skjˇlbeltinu ■egar bori­ er ß t˙ni­ sem liggur a­ ■vÝ e­a me­ nŠringarefnauppt÷ku skjˇlbeltatrjßnna.


5. mynd. ┴hrif skjˇlbelta ß efnamagn Ý jar­vegi (Jˇhannes Sigvaldason, 1995).



6. mynd. ┴hrif skjˇlbelta ß sřrustig (pH-gildi) jar­vegs (Jˇhannes Sigvaldason, 1995).

Skjˇlbelti og nŠturfrost

Skjˇlbelti draga ˙r hreyfingu lofts og ■ar me­ bl÷ndun ■ess. ═ kyrru ve­ri og hei­skÝru a­ nˇttu til getur ˙tgeislun frß j÷r­u mynda­ nŠturfrost vi­ skjˇlbelti. Ůetta gerist einkum vi­ a­stŠ­ur ■ar sem vindhra­i er mj÷g lÝtill en ■ß myndast logn Ý skjˇlinu en andvarinn nŠgir til a­ blanda lofti og koma Ý veg fyrir nŠturfrost ß ˇskřldu landi (Ëli Valur Hansson, 1983). Danskar mŠlingar sřna a­ sÚ vindhra­i lßgur e­a um 1 m/sek er einmitt meiri hŠtta ß nŠturfrosti Ý skjˇli en ß berangri (Olesen, 1979).

SÚ algj÷rt logn eru lÝkur ß nŠturfrosti ß skřldu landi og skjˇllausu sambŠrilegar en ■ˇ mß gera rß­ fyrir ■vÝ a­ vegna hlřrri og rakari jar­vegs Ý skjˇlinu sÚu minni lÝkur ß nŠturfrosti ■ar. Ůetta sanna­ist Ý tilraun Ý Mosfellssveit 3.-9. sept. 1980 ■ar sem hiti var mŠldur ß hei­skřrri nˇttu Ý skjˇli og ß berangri. ═ ljˇs kom a­ frosti­ fˇr ni­ur Ý -2,2 ░C ß berangri ß sama tÝma og ■a­ fˇr einungis Ý -0,5 ░C Ý skjˇlinu (Ëlafur Njßlsson, 1984 eftir Liebricht og Siggeirsson, 1981)).

7. mynd. Skjˇlbelti Ý hlÝ­um geta dregi­ ˙r a­streymi ß k÷ldu lofti (Olesen, 1979).

Einnig mß nefna a­ nŠst beltunum er hitastig Ý ÷llum tilfellum hŠrra en ß opnu svŠ­i. ┴stŠ­a ■essa er einkum s˙ a­ innrau­ hitageislun frß j÷r­inni endurkastast af trjßnum (Souto og Meneses, 1998, eftir Guyot, 1988)
Til a­ koma Ý veg fyrir a­ kuldapollar myndist vi­ skjˇlbelti ver­ur a­ haga ■eim ■annig a­ kaldi loftmassinn, sem er e­lis■yngri, eigi grei­a lei­ burt. Ůetta mß framkvŠma me­ ■vÝ a­ hafa op ß skjˇlbeltunum e­a a­ greinarstřfa ne­ri hluta beltanna ■annig a­ lofti­ geti flŠtt burt. Skjˇlbelti mß einnig nota til a­ hindra a­streymi ß k÷ldu lofti undan halla og verja ■annig akurlendi e­a annan vi­kvŠman grˇ­ur (Ëlafur Njßlsson, 1984).

Lokaor­

Af framangreindu er ljˇst a­ skjˇli­ skapar řmsar breytingar sem ßhrif geta haft ß lÝfrÝki­ og nytjar ■ess. Margar ■essar breytingar eru jßkvŠ­ar en einhverjar geta veri­ tvÝeggja­ar. Almennt skapar ■ˇ skjˇli­ betri vist fyrir pl÷ntur og dřr og tryggir ÷ruggari og meiri afrakstur lands.

Heimildir

Bj÷rn B. Jˇnsson, Hallur Bj÷rgvinsson og Gunnar Freysteinsson, 1996. SkjˇlbeltarŠkt. Skˇgar■jˇnusta SkˇgrŠktar rÝkisins Su­urlandi, Selfoss.

Caborn, J.M., 1965. Shelterbelts and Windbreaks. Faber and Faber Ltd., London.

Jˇhannes Sigvaldason, 1995. ┴hrif snjˇalaga ß efnamagn Ý jar­vegi, Freyr 1995, 10. tbl. bls. 416-417, 419. B˙na­arfÚlag ═slands, ReykjavÝk.

Olesen, Frode, 1979. LŠplantning, dyrkningssikkerhed, Klimaforbedring, Landskabspleje. Landhusholdningsselskabets Forlag, K÷benhavn.

Ëlafur Njßlsson, 1984. Skjˇlbelti. Ger­ ■eirra og skjˇlßhrif, ┴rsrit SkˇgrŠktarfÚlags ═slands 1984, bls. 3-25. SkˇgrŠktarfÚlag ═slands, ReykjavÝk.

Ëli Valur Hansson, 1983. Um skjˇlbeltarŠktun, Handbˇk bŠnda, bls. 129-148. B˙na­arfÚlag ═slands, ReykjavÝk.

Rannsˇknastofnun landb˙na­arins, 1996. Jar­rŠktarrannsˇknir 1996 Fj÷lrit Rala nr. 189, Rannsˇknastofnun landb˙na­arins, ReykjavÝk.

Sigf˙s Ëlafsson, 1978. Skjˇlbelti, Handbˇk bŠnda 1978, bls. 100-103. B˙na­arfÚlag ═slands, ReykjavÝk.

Souto L.F.M.A.R. og J.F. Meneses, 1998. The multi-effects of living windbreaks, Evrˇpurß­stefna landb˙na­arverkfrŠ­inga Ý Oslˇ 1998, ritger­ nr. 98-E-065.



Upplřsinga■jˇnusta landb˙na­arins, BŠndah÷llinni v/Hagatorg
IS-107 ReykjavÝk,, sÝmi 563 0300
uppl@bi.bondi.is