Höfundur:Netfang:Vefsķša:
Siguršur Gušjónsson
Gušni Gušbergsson

Śtgįfuįr:Titill:Rit:
11.1996Vistgerš ķslenskra įa og vatna, śtbreišsla og stofngeršir fiskaFreyr

Śtgefandi:Śtgįfustašur:Įrgangur:Tölublaš:Bls.:
Bęndasamtök Ķslands444


Vist-sg1.doc

Vistgerš ķslenskra įa og vatna, śtbreišsla og stofngeršir fiska

Śtdrįttur. Vistfręši tekur til samspils lķfvera og umhverfis Lķta mį į vatnasviš įkvešinnar įr og žęr lķfverur sem žar bśa sem eitt vistkerfi. Višstöšutķmi vatns į leiš žess um vatnasvišiš svo og gerš vatnasvišsins, ž.e. berggrunnur, landslag og gróšurfar rįša, auk vešurfars, mestu um lķfsskilyrši ķ vatninu og hversu mikil lķfręn framleišsla į sér žar staš.

Į Ķslandi eru žrjįr tegundir villtra laxfiska, žaš er bleikja, urriši og lax. Kjörhiti žessara tegunda fer hękkandi ķ žessari röš. Laxaseiši. eru ašallega į grżttum svęšum ķ įm ķ nokkrum straum. Lax er žvķ aš finna ķ hlżjustu og . frjósömustu įm landsins. Urrišaseiši eru į heldur lygnari stöšum ķ įm en laxaseiši og lķkt og laxinn er urriši bundinn viš aš hrygna ķ straumvatni. Bleikjan er haršgerasta tegundin og getur jafnframt hrygnt ķ stöšuvötnum.. Bleikjan getur žvķ nżtt sér flest bśsvęši, en er oft ķ lygnari hlutum įa og ķ stöšuvötnum og er rķkjandi ķ hrjóstrugustu og köldustu įm landsins. Lax gengur ķ sjó en bęši stašbundnir stofnar og sjógöngustofnar eru til af bleikju og urriša, žį nefnd sjóbleikja og sjóbirtingur. .
1sland er ung eldfjallaeyja žar sem virk gosbelti meš ungum jaršmyndunum skera landiš um mišju žess ķ stefnu um žaš bil noršaustur-sušvestur. Beggja vegna viš gossprunguna eru eldri jaršlög śr blįgrżti.
Yngsti hluti landsins er geršur af gegndrępum jaršlögum og žar eru lindįr rķkjandi. Rennsli žeirra og hitafar er stöšugt. Efnainnihald er einkum afjaršręnum toga. Žar sem žessi ungu jaršlög eru aušvešruš er efnainnihald žeirra hįtt og vötn geta veriš lķfaušug ef žau hafa langan višstöšutķma ofanjaršar..
Dęmi um slķk vatnakerfi eru Mżvatn og Laxį, Žingvallavatn og Sogiš, Veišivötn, Laugarvatn, Apavatn, Ellišavatn og Ellišaįr. Žessi vatnakerfi eru framleišslurķk og hafa góša veišistofna. Ķ grunn um stöšuvötnum er oft hrašvaxta silungur. Ķ öšrum lindarvötnum, einkum ķ hraunum žar sem bśsvęšagerš er fjölbreytt koma fyrir mörg śtlitsafbrigši bleikju. Utan gosbeltisins eru einnig ung jaršlög og er žessi hluti landsins einnig geršur śr aušvešrušum jaršögum. Berggrunnur er žéttur og dragįr žvķ rķkjandi. Dęmi um slķk vatnakerfi eru įr ķ Hreppunum og ķ Skaftafellssżslu žar sem urriši er gjarnan rķkjandi en einnig lax ķ lengri įnum. Stöšuvötn eru fį į žessum svęšum.
Elsti hluti landsins eru blįgrżtissvęšin į Vesturlandi,. Austurlandi og į Miš-Noršurlandi. Žessi berggrunnur er žéttur og eru dragįr rķkjandi. Efnainnihald ręšst fyrst og fremst af śtskolun śr jaršvegi og gróšri.
Žar sem landslag er fjöllótt į žessum svęšum eins og į Vestfjöršum, Austfjöršum og Tröllaskaga og hluta Vesturlands eru įr yfirleitt stuttar, kaldar og snjóbrįšar gętir ķ žeim allt sumariš. Bleikja er rķkjandi tegund ķ įnum Stöšuvötn eru gjarnan dalvötn og geta sum veriš djśp. Ķ dżpri vötnunum er sviflęg bleikja rķkjandi (murta) en hefšbundin bleikja ķ öšrum vötnum, oft smįvaxinn. Urriša er einnig aš finna ķ sumum vötnum. Lķfręn framleišsla ķ įnum nešar ķ vatnakerfinu eykst oft vegna stöšuvatnanna.
Žar sem land er flatara eftir jökulrušninga og ekki eins hįtt yfir sjó veršur višstöšutķmi vatns lengri og į heišum upp af Borgarfirši og Hśnažingi og į heišum Noršaustanlands (Žistilfjöršur, Bakkafjöršur, Vopnafjöršur) er aš finna vatnakerfi sem eiga upptök sķn ķ votlendi og ķ ótal tjörnum og vötnum. Viš žaš verša įr stöšugri ķ rennsli og efnaaušugar og verša žvķ aušugar lķfi. Lax er rķkjandi ķ mörgum įm į žessum svęšum, en bleikja ķ stöšuvötnum, sem nęr vķša žokkalegri stęrš til veiša, auk žess sem urriša er aš finna ķ sumum vatnanna.
Auk ólķkrar jaršfręši, sem hefur įhrif į lķfshętti og framleišslu vatna, mótast lķfverurnar af vešurfarslegum ašstęšum en į žeim er mikill munur milli landshluta. Žannig rįša vešurfarsžęttir miklu um śtbreišslu og lķfsferla tegundanna og vaxtarferill. Mikinn mun mį sjį į sjįvaraldri svo og aldri viš sjógöngu hjį laxi og einnig er munur į hversu fjölbreytilegir lķfsferlar geta veriš ķ sama vatnakerfi milli landsvęša. Bleikja og urriši sżna sambęrilega ašlögun aš umhverfisskilyršum.

Ferskvatnsfiskar į Ķslandi
Į Ķslandi eru žrjįr tegundir villtra laxfiska, bleikja, urriši og lax. Auk laxfiskanna eru hér įll og hornsķli. Žetta eru mjög fįar tegundir fiska mišaš viš meginlönd Evrópu eša Amerķku. Almennt eru fįar tegundir dżra ķ ferskvatni į Ķslandi. Žessu veldur lega landsins, sem eyju ķ Atlantshafi, og stuttur tķmi er frį ķsöld ( 10.000 įr), en žaš er sį tķmi sem dżr hafa haft til aš nema land.
Lax į Ķslandi er eingöngu ķ. įm sem hann getur gengiš ķ śr sjó til hrygningarstöšva. Lax gerir mestar kröfur til umhverfisins og er ķ hlżjustu og frjósömustu įm landsins. Lax hrygnir ķ straumvatni į malarbotni. Laxaseiši eru ašallega į grżttum svęšum ķ įm ķ nokkrum straumi, en žau geta einnig nżtt grżtt strandsvęši stöšuvatna. Algengt er aš seišin dveljist 2 til 5 įr ķ fersku vatni og ganga sķšan til sjįvar snemma sumars. Hęngseiši geta oršiš kynžroska ķ įnni įn žess aš fara til sjįvar. Algengt er aš laxinn dvelji ķ sjó eitt eša tvö įr įšur en hann gengur į nż ķ įrnar til hrygningar, en einstaka lax er žrjś įr. Laxinn er vķšförull ķ sjónum. Mestur hluti laxins deyr aš lokinni hrygningu en hluti hans gengur til sjįvar voriš eftir hrygningu sem hoplax. Hluti hoplaxana nęr aš hrygna öšru sinni en sį hluti er misstór milli stofna.
Urriši er bęši til stašbundinn og sem sjógöngufiskur og er hann žį kallašur sjóbirtingur. Sjóbirtingur gengur ķ sjó į vorin og ķ įrnar aftur aš hausti til hrygningar eša vetursetu. Urriši dvelur aldrei ķ sjó yfir veturinn. Urriša er aš finna ķ įm og vötnum sem eru allhlż og fęšurķk. Urriši hrygnir ķ straumvatni. Urrišaseiši eru į heldur lygnari stöšum ķ įm en laxinn. Urriši nżtir sér oft stöšuvötn til uppvaxtar, en hrygnir žį ķ įr eša lęki sem falla ķ vatniš eša śr žvķ.
Bleikjan er haršgerasta tegund laxfiska sem finnast hér į landi og er ķ köldustu og ófrjósömustu įm landsins. Žaš eru til bęši sjógöngustofnar, sjóbleikja og svo stašbundnir stofnar. Sjóbleikja gengur ķ sjó į vorin og upp ķ įrnar sķšsumars til vetursetu eša til hrygningar. Bleikja dvelst aldrei ķ sjó yfir veturinn. Bleikja getur hrygnt ķ minna rennsli en hinir laxfiskarnir. Bleikja getur žvķ nżtt flest bśsvęši, en er oftast ķ lygnari hlutum įa og ķ stöšuvötnum og er eini laxfiskurinn sem hrygnir almennt ķ stöšuvötnum og takmarka žvķ hrygningarskilyrši sjaldan stofnstęrš bleikju. Bleikja getur nżtt sér smęrri fęšudżr en urriši. Stórir bleikjustofnar smįvaxinna einstaklinga nį žvķ aš myndast ķ įkvešnum geršum stöšuvatna
Regnbogasilungur var fluttur hingaš til lands og er alinn ķ eldisstöšvum. Hann hefur margsinnis sloppiš śr eldi, en stofn af žessari tegund lifir ekki villtur hér į landi svo aš vitaš sé.
Įll gengur sem seiši śr sjó og elst upp ķ įm og vötnum, uns kynžroskastęrš er nįš. Gengur hann žį til sjįvar og til hrygningarstöšva sinna ķ Žanghafi. Žašan rekur lirfur įlsins noršur til Evrópu og Amerķku. Įll er algengur sunnanlands og vestan, en žangaš bera hafstraumar įlalirfur helst. Įll, bęši lirfur hans og fulloršinn įll, getur skrišiš į landi framhjį hindrunum sem į vegi hans verša og žar meš komist ķ vötn sem eru ógeng öšrum fiskum.
Hornsķli er algengt um allt land og til eru afbrigši žess sem lifa ķ sjó. Bęši įll og hornsķli kjósa fremur lygna staši ķ įm og eru af žeim sökum einnig algeng ķ stöšuvötnum.
Umhverfi ręšur žvķ miklu um śtbreišslu tegundanna og mótar stofngerš žeirra į hverjum staš.

Flokkun ķslenskra vatnasviša
Berggrunnur og vatnafar eru žeir žęttir sem mest įhrif hafa į gerš vatna. Kristjįn Sęmundsson (1979) tók saman, yfirlit um jaršfręši Ķslands og Arni Hjartarson og fleiri (1980) yfirlit um vatnafar Ķslands. Freysteinn Siguršsson og Guttormur Sigbjarnarson (1985) geršu vatnajaršfręši landsins skil. Gerš jaršlaga ręšur miklu um landslag sem hefur mikil įhrif į gerš vatna og įa.
Višstöšutķmi vatns į 1eiš žess ķ gegnum vatnasviš ręšur miklu hversu mikil lķfręn framleišsla er ķ kerfinu. Vatn sem er ķ snertingu viš jaršefni, berg, jaršveg og gróšur tekur til sķn efni śr žessu umhverfi.. Višstöšutķmi vatnsins ofanjaršar er einnig mikilvęgur. Ef hann er langur hafa lķfverur lengri tķma til aš nżta sér žau nęringarefni og steinefni sem ķ vatninu eru. Vatniš nęr žį einnig aš hitna meira į sumrin, sem hrašar lķfsferli lķfveranna og žar meš upptöku nęringarefna. Auk žess breytist fjöldi og samsetning tegundanna. Stöšuvötn, einkum grunn vötn į lįglendi, hafa žvķ jįkvęš įhrif į hitafar og magn uppleystra nęringarefna.
Gróšurfar skiptir einnig miklu mįli, žvķ aš įr sem renna um gróiš land safna meira af nęringarefnum ķ sig. Gróiš land er fremur aš finna į lįglendi og fremur į blįgrżtissvęšum en į yngri hlutum landsins žar sem jaršvegur og žar meš gróšur er viškvęmari.
Vešurfar hefur afgerandi įhrif į gerš vatnsfalla. Markśs Į. Einarsson ( 1976), tók saman yfirlit um vešurfar į Ķslandi. Žaš sem skiptir mestu mįli varšandi flokkun ķslenskra vatnsfalla er sį munur sem er į śrkomu og hitafari noršanlands annars vegar og sunnanlands hins vegar. Sigurjón Rist (1969) hefur sżnt fram į hvaš rennslishęttir ķslenskra įa geta breyst mikiš viš tiltölulega litla vešurfarsbreytingu. Rennslisskżrslur og skyld rit sżna vel rennslishętti hinna mismunandi gerša įa (Sigurjón Rist 1990).
Flokkun Gušmundar Kjartanssonar (1945) į ķslenskum įm ķ dragįr, lindįr og jökulįr og lżsing į einkennum žeirra er mjög gagnleg til aš skoša eiginleika įa.
Efnamęlingar į vatni sżna aš nota mį rafleišnimęlingar til aš meta į einfaldan og fljótlegan hįtt magn uppleystra efna ķ vatni, en žvķ sem nęst lķnulegt samband er į milli rafleišni og magns uppleystra steinefna ķ įrvatni (Siguršur Gušjónsson 1990a, b). Efnainnihald ķ śrkomu er nokkurt og einna mest sušvestanlands, en minnst noršanlands (Guttormur Sigbjarnarson og Freysteinn Siguršsson 1985). Žessi efni ķ śrkomunni eru fyrst og fremst sjįvarsölt og er śrkoma saltari nęst ströndinni. Rafleišni śrkomu er oft į bilinu 10-25 S/sm viš 25°C hérlendis, sem gefur įkvešna grunnvišmišun.
Yngri jaršmyndanir eru aušugri af fersku gleri meš mikiš yfirborš og žvķ er śrlausn efna greišari śr žeim en eldri jaršmyndunum (Siguršur R. Gķslason 1993). Žetta sést vel į efnainnihaldi vatnsins. Uppleyst steinefni eru žvķ almennt meiri ķ įm og vötnum į yngri svęšum landsins. Vatn ķ lindįm kemst lķka ķ mikla snertingu viš berg, einkum ef žaš rennur um langan veg nešanjaršar. Žannig er leišni ķ lindįm oft hį og allhį ķ dragįm į yngri jaršmyndunum. Vatn af jaršhitasvęšum hefur enn hęrri leišni, enda eykst uppleysanleiki meš hękkandi hitastigi. Į yngri jaršmyndunum landsins er hlutfallslega hęrra efnainnihald ķ įrvatni af berguppruna en į eldri svęšum landsins žar sem hlutfallslega meira er af lķfręnum efnum ķ įrvatni.
Stöšuvötn į Ķslandi eru flest grunn og vegna tķšra og mikilla vinda veršur sjaldnast um hitalagskiptingu aš ręša ķ žeim, eins og žekkist ķ stöšuvötnum erlendis.
Ķsland er ung eldfjallaeyja žar sem virk gosbelti skera landiš um mišju žess ķ stefnu um žaš bil noršuraustur-sušurvestur. Beggja megin viš gossprunguna eru eldri jaršlög śr blįgrżti. Yngstu jaršmyndanirnar kallast ķ daglegu tali móberg.

Svęšaskipting eftir nįttśrufari
Vatnafar yngri jaršmyndana.
Vatnafar jaršlaga į blįgrżtis- og móbergssvęšum er mismunandi. Yngstu jaršlögin, į gosbelti landsins, eru yfirleitt mjög gljśp og hripar vatn žar aušveldlega nišur. Žaš kemur aftur upp į yfirboršiš sem lindir, stundum langan veg frį žeim staš žar sem aš śrkoman féll. Stór svęši geta veriš įn yfirboršsvatns, nema einstaka vatn ķ lęgšum žar sem grunnvatnsspegillinn kemur upp į yfirboršiš. Oft koma lindir upp į śtjašri žessara svęša, žar sem berggrunnur er žéttari eša sprungur eru. Žar geta einnig veriš stöšuvötn. Į žessum svęšum eru žvķ lindįr rķkjandi (mynd 1) en žęr eru mjög fįgętar ķ heiminum og sérstakar fyrir Ķsland.

Lindįr og lindavötn
Dęmi um lindįr eru Sogiš, Brśarį, Rangįrnar og Laxį ķ Ašaldal. Ef įrnar eru fiskgengar er lax aš finna ķ žeim lengri og ķ žeim sem koma śr stöšuvötnum. Slķkar įr nį aš hitna nęgjanlega til aš fóstra lax en ķ hinum kaldari er urriši oft rķkjandi. Efnainnihald er hįtt eins og leišni į bilinu 60-200 S/sm segir til um. Ef stöšuvötn eru ķ kerfinu eykst lķfręn framleišsla mikiš. Ķ grunnum lindarvötnum er oft hrašvaxta fiskur sem veršur kynžroska allstór. Žessi vötn eru žvķ oft góš veišivötn. Dęmi um slķk vötn eru Mżvatn, Ellišavatn, Apavatn og Laugarvatn. Einnig er aš finna djśp lindavötn eins og Žingvallavatn, sem hefur fjögur bleikjuafbrigši. Į žessum svęšum er einnig aš finna stöšuvötn įn ķ eša śrrennslis og sveiflast yfirborš sumra žeirra meš grunnvatnshęš. Dęmi um slķkt eru sum Veišivatnanna og Kleifarvatn. Vatnsrennsli og hiti lindįa sveiflast lķtiš yfir įriš og skapa žvķ lķfverum mjög stöšugt umhverfi. Žó er lķklegt aš sumar lindįr séu sśrefnissnaušar og hafi hįtt sżrustig (pH) nęrri upptökum og getur žaš takmarkaš lķfręna framleišslu.

Dragįr į móbergssvęšum og móbergsvötn
Eldra móberg er oft mjög žétt og rennur vatn žvķ ofanjaršar į slķkum svęšum og eru žvķ dragįr einkennandi (mynd 1). Inn į milli geta veriš gljśpar jaršmyndanir meš lindįreinkennum. Móberg rofnar fremur aušveldlega og mikiš jökulrof hefur įtt sér staš žannig aš oft eru mikil gljśfur og gil į slķkum svęšum. Efnainnihald ķ žessum įm og vötnum er allhįtt žar sem bergiš vešrast aušveldlega, leišni er oft į bilinu 50-100 S/sm. Dęmi eru; įr ķ Hreppunum og svo įr ķ Skaftafellssżslu svo sem įr sem renna ķ Skaftį, t.d. Geirlandsį. Slķkar įr eru į nokkrum öšrum stöšum į landinu viš gosbeltin, en žau svęši eru lķtil. Einkenni žeirra eru ekki eins afgerandi noršanlands, žar sem śrkoma er žar lķtil. Įr af žessari gerš eru oft svalar žar sem žęr hitna seint ķ giljunum og vatnsrennsli sveiflast mjög mikiš eftir vešrįttu. Umhverfi ķ žessum įm er žvķ óstöšugt einkum sunnanlands, žar sem flóš žar eru meiri vegna umhleypinga og meiri śrkomu žar en noršanlands. Ķ lengstu įnum er lax aš finna, en oftar er urriši ašalfisktegundin. Stöšuvötn eru hlutfallslega fį į žessum svęšum, einkum sunnanlands žar sem vatnastęši eru oft grafinn śt af įnum sem śr žeim runnu. Žessi vötn geta veriš įgętlega frjósöm meš fiskstofn žar sem fiskur veršur sęmilega stórvaxinn og oft žokkaleg veišivötn, einkum grynnri vötnin. Dęmi um vötn į žessum svęšum eru Helgavatn og Gręnavatn ķ Hreppum, Sęnautavatn į Jökuldalsheiši og Kįlfaborgarvatn ķ Žingeyjarsżslu. Óglögg skil eru oft į milli slķkra vatna og heišavotlendisvatna t.d. óljóst hvorum flokknum nyrstu vötn į Arnarvatnsheiši tilheyra. Žaš hefur hins vegar ekki śrslitažżšingu žar eš vistgeršin er lķk.

Vatnafar eldri jaršmyndana
Blįgrżti er yfirleitt nokkuš žétt jaršmyndun sem žżšir aš vatn rennur ofan į berginu. Į žessum svęšum eru žvķ dragįr rķkjandi. Žęr eru žó mjög mismunandi eftir landfręši svęšanna, einkum landslagshalla og hversu žykk laus jaršlög eru. Žaš sem skiptir mestu mįli fyrir framleišslu ķ slķkum įm og vötnum er višstöšutķmi vatnsins.
Ef hann er langur er vatn efnarķkt og meiri frumframleišsla į sér staš og meiri fiskframleišsla getur žvķ oršiš ķ kerfinu. Miklu skiptir einnig hvort įin rennur um gróiš land eša ekki, žar sem magn nęringarefna er margfalt meira į slķku landi. Votlendi hefur aš geyma uppsöfnuš nęringarefni og er žvķ vatn af slķkum svęšum nęringarrķkt. Koltvķsżringur (CO2) og jaršvegssżrur stórauka einnig uppleysanleika steinefna śr jaršvegi. Miklu skiptir fyrir hitafar og vatnsbśskap įrinnar hvort hśn rennur į hįlendi eša lįglendi.
Skipta mį įm og vötnum į blįgrżtissvęšum ķ tvo megin flokka. Annars vegar eru venjulegar dragįr og hins vegar svokölluš heišavotlendisvötn (mynd 1).
    Dragįr og vötn į blįgrżtissvęšum
    Dragįrnar hafa višvarandi snjóleysingu og eru žvķ venjulega efnasnaušar, kaldar og oft brattar og standa undir lķtilli lķfręnni framleišslu. Rafleišni žeirra er į bilinu 20-60 1S/sm. Rennsli sveiflast mikiš meš vešrįttu og verša žęr oft afar litlar aš vetrarlagi. Dęmi um žetta eru flestar įr į Vestfjöršum, Tröllaskaga og Austurlandi (mynd 1 ). Rķkjandi fisktegund ķ žessum įm er bleikja, oft sjóbleikja žar sem ašstęšur leyfa. Vötn į žessum svęšum eru oft vötn upp į hįlendinu oft grunn en snauš žar sem jaršvegur er oft žunnur og gróšurlķtill. Sumur eru auk žess stutt og snjóa gętir lengi. Oft er smįvaxin bleikja ķ slķkum vötnum.

    Lengri dragįr og vötn į blįgrżtissvęšum
    Višstöšutķmi vatnsins eykst ef dragįrnar eru mjög langar og renna um langan veg į lįglendi og ef vötn eru ķ kerfinu, einkum lįglendisvötn. Viš aukna višstöšu eykst efnainnihald og hiti hękkar. Rafleišni er oftast į bilinu 50-90 S/sm. Slķkar įr geta framleitt lax og eru dęmi um slķkar įr einkum į Vesturlandi (mynd 1 ). Dęmi eru Langį, Langadalsį, Fnjóskį og Breišdalsį. Vötn ķ dölum eru oft ķ jökulsorfnum lęgšum og geta žį veriš mjög djśp,
    eins og Skorradalsvatn og Lögurinn eru dęmi um. Ķ žessum vötnum er oft sviflęg smįbleikja og lķtil stofn stęrri bleikju, sem er fiskięta. Auk žess getur veriš urriši ķ vötnunum og er žį urrišinn fremur stórvaxinn en hrygnir žį ķ śtfalli eša innrennsli vatnsins. Oftast eru urrišastofnarnir fremur litlir. Einnig eru žekkt grynnri vötn ķ dölum. Žessi vötn eru oftast meš bleikjustofn žar sem fiskur er fremur smįvaxinn en einnig getur urriši veriš fyrir hendi. Dęmi eru Eyrarvatn ķ Svķnadal og Mešalfellsvatn.

    Heišavotlendisvötn
    Heišavotlendisvötn kallast įr sem uppruna sinn eiga į grónum heišum, žaš er į gömlum tiltölulega flötum jökulrušningum. Vatniš rennur žar gjarnan śr votlendi og grunnum tjörnum og vötnum sem eru į milli jökulrušningahryggja. Žessi vötn eru į borgfirsku og hśnvetnsku heišunum svo og upp af Žistilfirši, Bakkafirši og Vopnafirši (mynd 1). Vatniš safnast saman smįtt og smįtt žannig aš žaš veršur mjög nęringarrķkt og vatnshiti getur oršiš hįr. Rafleišni. slķkra įa er oft į bilinu 60-160 S /sm. Margar žessara įa fóstra lax. Įhrifa frį ungum berggrunni gętir ķ hluta vatna į žessum svęšum og eru óglögg skil į milli heišavotlendisvatna og vatna į móbergssvęšum. Žessi vötn eru oftast grunn, en til eru dżpri vötn. Grunnu vötnin eru oft frjósöm vegna gróšurs og votlendis ķ umhverfi žeirra og hafa aš geyma allgóšan veišifisk. Ķ dżpri vötnunum er minni framleišsla og bleikja myndar oft tvķskiptan stofn žar sem stęrstur hluti bleikjunnar er smįvaxinn en lķtill hluti er stórvaxinn fiskięta. Urriši er ķ vötnum žar sem hrygningarskilyrši eru fyrir hendi ķ inn- eša śtfalli.

    Jökulįr
    Jökulįr hafa vissa sérstöšu, žó aš žęr fįi į sig įkvešin einkenni eins og ašrar įr į viškomandi svęši. Žetta veršur greinilegra eftir žvķ sem fjęr dregur jöklunum. Jökullón eru vötn viš jökuljašra, sem oft eru óstöšug ķ ešli sķnu. Svifaur ķ jökulvatni hefur įhrif į ljóstillķfun ķ vatninu en ķ jökulvatni er mestur svifaur sķšsumars žegar brįšnun er ķ hįmarki.
      Varmįr
      Į nokkrum stöšum gętir jaršhita, oftast stašbundiš, ķ įm eša vötnum. Ķ slķkum kerfum er aš vęnta sérstaks lķfrķkis og ber aš vernda slķk kerfi. Vķša um land hafa jaršhitasvęši veriš virkjuš og oft į žann hįtt aš umhverfi žeirra spillast.
        Notagildi flokkunar og ašlögun fiska aš umhverfinu
        Žessi flokkun (mynd 1 ) skżrir vel śtbreišslu fisktegunda og mögulega fiskframleišslu įnna og vatnanna. Lķta ber į ašra umhverfisžętti viš nįnari flokkun innan vatnakerfanna į hverjum staš, svo sem botngerš og straumlag ķ įnum, śr- og ķrennsli stöšuvatna og lögun žeirra og dżpi. Flokkunin skżrir einnig mismunandi lķfsferilsmynstur stofnanna og žar meš hversu stór fiskur veršur ķ mismunandi geršum vatna. Fiskur ķ frjósömu stöšuvatni er lķklegri til aš verša stęrri en fiskur ķ hrjóstrugu vatni. Ašlaganir sem žessar aš umhverfi vatnsins hafa einnig įhrif į framleišslu fisks ķ vatnakerfinu. Umhverfiš hefur žvķ afgerandi įhrif į mögulegar veišinytjar ķ vötnum og įm. Sé umhverfi vatna sérstaklega fjölbreytt mį sjį fleiri en eina stofngerš ķ sama vatninu. Ķ dżpri vötnum er oft bęši stórvaxinn og smįvaxinn stofngerš bleikju. Ķ fjölbreyttum lindarvötnum verša stofnarnir enn fleiri og mį nefna Žingvallavatn og Mżvatn sem dęmi (mynd 2).
        Žegar um er aš ręša sjógengna stofna ber einnig aš lķta til skilyrša ķ sjónum, en sjįvarskilyrši eru mjög mismunandi umhverfis landiš. Almennt eru skilyrši stöšugri viš Sušur- og Vesturland en noršanlands og austan. Sum įrin nęr hlżsjór ekki noršur fyrir Vestfirši og er sjór žį kaldur og lķflķtill fyrir noršan landiš. Kemur slķkt įstand fram ķ minni laxveiši įri sķšar. Žannig eru sveiflur ķ veišinni mestar žar sem skilyrši eru óstöšug bęši ķ sjónum og ķ įnum (mynd 3).
        Hitafar sjįvar ręšur einnig miklu um hita og vešurfar til landsins. Žetta hefur įhrif į lķfsferil laxins bęši sjįvaraldur (mynd 4) og ašra žętti lķfsferilsins. Žannig mį ętla aš fiskstofn ķ óstöšugu umhverfi eins og ķ dragį noršanlands hafi flóknari og fleiri geršir lķfsferla til aš geta brugšist viš umhverfissveiflum heldur en fiskstofn sem bżr viš stöšug skilyrši (mynd 5).
        Óhętt er aš full.yrša aš mikinn fjölbreytileika er aš finna ķ umhverfi og lķfsskilyršum ķ fersku vatni į Ķslandi, og veldur žvķ fjölbreytilegur berggrunnur og landslag į tiltölulega litlu landi, auk breytilegs vešurfars milli landshluta. Aš sama skapi eru lķfrķki vatnanna og fiskstofnar fjölbreytilegir aš gerš. Žetta gerir rannsóknir į lķfrķki ķ fersku vatni į Ķslandi sérlega įhugaveršar.

        Heimildir og ķtarefni
        Arnžór Garšarsson 1978. Vatnavernd. Ķslensk vatnakerfi og verndun žeirra. Nįttśruverndarrįš. Fjölrit nr 4.
        Arnžór Garšarsson 1979, Vistfręšileg flokkun ķslenskra vatna.Tżli 9:1-10.
        Įrni Hjartarson, L. J. Andersen, N. Kelstrup,
        J. Rasmussen, W. Struckmeier and H. Karrenberg 1980. Map Sheet and Explanatory Note of the International Hydrological Map of Europe 1 : 1 .500.000. undenanstalt fur Geowissenschaften und Rochstoffe/UNESCO, Hanover.
        Gušmundur Kjartansson 1945. Vatnsfallategundir. Nįttśrufręšingurinn 15:113-126.
        Guttormur Sigbjarnarson og Freysteinn Siguršsson 1985. Groundwater in Iceland. Paper presented at the Nordic H.ydrological Conference, Nyborg, August 1984. Orkustofnun, OS-85038/VOD-02.
        Kristjįn Sęmundsson 1979. Outline of the geology of Iceland. Jökull 29: 7-28. Markśs Į. Einarsson 1976. Vešurfar į Ķslandi. Išunn, Reykjavķk.
        Siguršur Gušjónsson 1990a. Ķslensk vötn og vistfręšileg flokkun žeirra. Ķ Vatniš og landiš. Ritstjóri. Guttormur Sigbjarnarson. Orkustofnun.
        Siguršur Gušjónsson 1990b. Classification of Icelandic watersheds and rivers to explain life history strategies of Atlantic salmon. Doktorsritgerš viš Rķkishįskólann ķ Oregon, Bandarķkjunum.
        Siguršur R. Gķslason 1993. Efnafręši śrkomu, jökla, įrvatns, stöšuvatna og grunnvatns į Ķslandi. Nįttśrufręšingurinn 63: 219-236.
        Siguršur R. Gķslason og Stefįn Arnórsson 1.988. Efnafręši įrvatns į Ķslandi og hraši efnarofs. Nįttśrufręšingurinn 58:183-197.
        Sigurjón Rist 1990. Vatns er žörf. Bókaśtgįfa Menningarsjóšs Reykjavķk.



        Upplżsingažjónusta landbśnašarins, Bęndahöllinni v/Hagatorg
        IS-107 Reykjavķk,, sķmi 563 0300
        uppl@bi.bondi.is